14-03-14

Een patattenkwestie: de aardappeltienden rond 1750-1760

potatten, patotten, patotters, patatters, patrassen, padodders, aart-appelen

Rond 1750 was de aardappelteelt in sommige regio 's van het hertogdom Brabant zodanig zichtbaar geworden, dat ze de aandacht van de tiendheffers trokken. Er werden in de jaren 1750-1760 talloze processen gevoerd tussen de boerengemeenschappen en de tiendegerechtigden, die meestal het pleit wonnen. De boeren beriepen zich op een plakkaat van Karel V uit 1520, dat bepaalde dat geen nieuwe tienden mochten geheven worden op nieuwe vruchten, maar tevergeefs. Voor de dorpsgemeenschappen kwam het erop aan te bewijzen dat sinds veertig jaar aardappelen geteeld werden, zonder dat daarop tienden werden geheven. De getuigenverklaringen zijn dan ook belangwekkende bronnen voor het ontstaan van de aardappelteelt in onze gewesten, maar ze dienen ook met het nodige voorbehoud gehanteerd te worden, vooral wat de chronologie betreft.

Deze chronologie is grotendeels gebaseerd op C. VANDENBROEKE, Aardappelteelt en aardappelverbruik in de 17e en 18e eeuw, in: Tijdschrift voor Geschiedenis, 1969; p. 49-68. Deze auteur geeft echter veel beter zijn bronnen voor de eerste vermelding van aardappelen in zijn oorspronkelijke doctoraatsverhandeling Agriculture et Alimentation, Belgisch Centrum voor Landelijke Geschiedenis, nr. 49, 1975, p. 235-289. Ik heb nog bijkomende vermeldingen van aardappelen gevonden voor Nijlen en Kessel (Bijvang van Lier), voor Berg (omgeving Kampenhout) en voor Wezemaal.


Processen over de aardappeltienden

1756 Anderlecht, Dilbeek, Itterbeek (kapittel van Anderlecht) (1)
1758 Nijlen (O.-L.-Vrouwkapittel van Antwerpen, abdij van Tongerlo, pastoor van Nijlen) (2)
1758 Evere, Schaarbeek, Haren, Diegem, Sint-Lamberts-Woluwe (kapittel van Soignies) (3)
1758 Hoboken (4)
1760 Wortel (OLV-kapittel van Antwerpen) (5)
1761 Wilrijk, Boechout (Sint-Baafskapittel) (6)
1761 Wezemaal (Abdij van Averbode) (9)
1762 Merksem (O.-L.-Vrouwkapittel van Antwerpen) (7)
1762 Ekeren, Hoevene (12)
1762 Merchtem, Buggenhout, Asse, Bollebeek (8)
1765 Kessel (kapittel van Lier en de prins van Salm-Salm) (10)
1764 Berg (abdij van Geraardsbergen) (11)

PS Begindatum van het rechtsgeding, niet van het definitief vonnis!
Tussen haakjes staan de tiendheffers, die het proces hebben ingespannen.

(1) CNOPS, Aardappelteelt te Evere en omstreken in de achttiende eeuw, in: ESB, 1953, p. 300-306; WAUTERS, Environs de Bruxelles (voor Dilbeek).
(2) STOCKMANS, Geschiedenis van Kessel, Nijlen, etc., p. 32-33; 194.
(3) CNOPS, Aardappelteelt te Evere en omstreken in de achttiende eeuw, in: ESB, 1953, p. 300-306; WAUTERS, Environs de Bruxelles (voor Evere)
(4) DIERICKX, Geschiedenis van Hoboken, p. 
(5) LAUWEREYS, De tienden van het Antwerps O.L.Vrouwkapittel onder Hoogstraten, Rijkevorsel en Wortel, in: HOK (=Oudheidkundige Kring Hoogstraten), 1973, p. 163-213.
(6) PRIMS, Geschiedenis van Wilrijk, p. 177-181; ARA, FO Raad van Brabant, Grands Numéros, nr. 1239; artikel Speelhof, 2012 (?)
(7) CNOPS, Aardappelteelt te Evere en omstreken in de achttiende eeuw, in: ESB, 1953.
(8) LINDEMANS, De opkomst van de aardappelteelt te Buggenhout, in: ESB, 1961, p. 401.
(9) A. WILLEMS, Ruzie over de aardappeltienden in Wezemaal rond 1760, in Oost-Brabant, 1978, p. 93-95.
(10) STOCKMANS, Geschiedenis van Kessel, Nijlen, etc., p. 32-33; 194.
(11) J. LAUWERS, Geschiedenis van Berg, p. 66; P. BEHETS, De tienden en de opkomst van de aardappel in de streek van Kampenhout (1716-1766), in: Campenholt, Jaarboek 2014, p. 70-83.
(12) P.J. GOETSCHALCKX, Kerkelijke geschiedenis van Eekeren, p. 179-180; ook in GOETSCHALCKX, Geschiedenis van het bisdom van Antwerpen IIe Deel Landdekenij Antwerpen, 1915, p. 387-388.

13:59 Gepost door Hagelandia | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |

De commentaren zijn gesloten.