11-04-14

Huisraad in het 15de-eeuwse Brabant

Het onderzoek naar de materiële cultuur op het Brabantse platteland tijdens de late middeleeuwen staat nog volledig in zijn kinderschoenen. Boedelinventarissen en staten van goederen uit de 15de eeuw zijn heel zeldzaam. Voorlopig dienen we ons tevreden te stellen met de gegevens die Lindemans lang geleden heeft opgedolven.

Opwijk (1427)

Het betreft hier een staat van goederen van een leenman van de baljuw van Dendermonde in 1427 (Opwijk behoorde toen tot het graafschap Vlaanderen).

meubels
5 bedden (matrasen) met hun toebehoren, 4 koetsen (bedden), 2 lijsen (banken), een zitkleed, 2 dozijnen cussene (kussens)

kledij
1 zwarten mans keerle ghevoedert met vissen (met bont van visse (?) gevoederde kerel, mantel), 2 vrouwen keerels (mantels) met open mouwen, 1 gevoederd met kleine bont, de andere met queden (?), 1 colier van perlen (halssnoer met parels), 1 pansier (harnas), 1 paerpijpen (armplaten), 1 huve (hier: helm)

kook- en eetgerei
3 zwarte ketels, 4 metalen potten, 2 beckine (waterbekkens?), 1 lavoir (wasketel, waterkan, lampet), 1 handvat en een vispaen (schuimspaan), 2 ijzeren ganzenpannen, 2 ijzeren speten (spit?), 1 couffer (koffer), 1 scrine (kastje), 1 dritsoor (dressoir, buffet), 1 ronde zetel, 1 up gaande (?) zetel, 2 rondeele (rondeel, ronde tafel), 8 buffette (buffet: volgens Weyns in 15de eeuw laag stoeltje), 1 bank, 1 scherm (vuurscherm? tussenschot?)1 scaprade (schappraai, kast), 1 scuertonne, 2 roostschotel, 1/2 dozijn andere schotels, 1 1/2 dozijn sausiere (sauspan), 6 heet scotelen, 3 zoutvaten, 2 tinnen potten, 9 andere stuks tinwerk, 2 metalen kandelaars, 1 brander (brandijzer, vuurijzer: ijzeren constructie die voor een goede luchttoevoer voor het vuur zorgt), 1 rooster, 1 pot ysere (potheis, ijzeren pothengel), 1 hanghele (hangel, haal, lange haak waaraan ketels op verstelbare hoogte boven het vuur worden opgehangen)

textiel

6 amlakine (ammelakens, tafelkleden), 8 dwalen (dweel, handdoek, servet)

(J. LINDEMANS en A. De VOS, Een staat van goederen uit Opwijk (28 september 1427), in: ESB, 1955, p. 128-133)

Het Neerhof te Dilbeek (1433)

Het Neerhof te Dilbeek was een pachthoeve van de abdij van Vorst. In het pachtcontract van 1433 wordt gestipuleerd welke goederen de pachter persoonlijk diende in te brengen (normaal bracht de verpachter het bedrijfskapitaal aan).

veestapel
6 paarden
8 koeien
6 stuks ledichs (?) vee
100 schapen
50 varkens

textiel
10 bedden en toebehoren
3 dozijn kussens
100 ellen ammelaken (tafelkleden) en dwalen (handdoeken)
200 ellen nieuw linnen laken

Kook- en Eetgerei
8 metalen potten
8 ketels, zowel wit als zwart
10 pannen
8 bekers
3 dozijnen tinnen schotels
10 dozijn dwelein (dwalen, handdoeken?)

200 tyelingen winterkoren, evenveel zomerkoren
10 voeders hooi
2 pansieren (harnassen) met alle den harnassche (volledige wapenrusting)
1 wagen
2 ploegen
3 eggen met alle den harnassche
allerhande kleine hafelijke goederen en huisalaam

(J. LINDEMANS, De pachthoven der abdij van Vorst. 5 Het Neerhof, te Dilbeek, in: ESB, 1936, p. 162.

 

Hof te Elishout, te Anderlecht (1433)

In den hoven
1 budelkiste (kas waarin het meel gebuild wordt)
1 houten trog, ongeveer 20 voet lang

in den reefter
1 lang buffet
2 banken op de vloer
1 schermael (wevertoestel)
1 lang buffet
1 staande block (bloktafel?)

in de camer
1 schermael (weverstoestel)
1 kist
1 zedele (zydele, ziedele, sidele: bank), 8 voeten lang
1 draeghbedde
1 vleeskuip zonder scheedel (deksel)
2 haringvaten

in de spinde (vooraadkamer)
1 houten kesestoel (kaasstoel)
1 stenen kaasstoel
3 persstenen
5 kaasberden (berd= schap, rek)
1 botervat
4 grote houten teylen (teilen)
2 kleine houten teilen
5 bisselen (vaatjes?) met deksels
1 grote kuip
1 kleine kuip
1 ton in slechte staat, 

op den vloerder
1 grote brandroede (brandijzer)
1 goede ijzeren haal (hangel, haak om pot boven het vuur te hangen)
1 goede nieuwe metalen pot waarin 11 coppen (drinkschalen)
1 andere houten pot waarin 6 drinkschalen
1 houten pot waarin 3 drinkschalen
1 pan 
1 grote zwarte ketel 
2 witte ketels
3 emmers met ijzer gebonden
1 rooster in slechte staat
1 quaeden treeft (treft, driepikkel om ketels op te zetten, potsteun)
1 cabau (houten schotel)
1 halstervat met brugge en ijzeren banden (maatvat voor granen)
4 ijzeren repen
1 ijzeren mesthaak
1 ijzeren granespet (?)
2 ijzeren gaffels
1 viertel (maatvat voor granen)
1 pingoel (oude graanmaat)
1 goede peertschen (stang)
2 homessen (hooimessen?) 
1 trunkbijl (bijl om bomen te truncken, om te hakken?)
2 goede bierlevelen (kruiken) met ijzer gebonden en de haak die daarbij hoort
9 schotels
1 zide (vergiet, melkteems)
1 houten zoutvat
1 schotelvat
2 korte banken 
1 lange tafel
2 schragen 

(J. LINDEMANS, De pachthoven der abdij van Vorst. 3. Het hof te Elishout, te Anderlecht, in: ESB, 1935, p. 339-342)

 

Hof te Bollebeek van de Abdij van Vorst (1438)

Haardgerei
een brandroede, een haal, een rooster

Koken, eten en bewaren
1 grote pot, een boterstande, 2 nieuwe vleeskuipen, een klein kuipje, een stenen mortier, 1 kleine trechter, een houten schotelvat, 11 eetschotels met 7 lepels, een aarden kruik, een moelie, 7 aarden teilen, 2 houten teilen, 3 houten kaasmanden, 3 zaanpotten, 3 kaasberden,1 vleeshaak, 1 houten zoutvat, 1 goede vleesblok, 3 boterpotten, 1 zoutkorf

meubelen
een hangende schraag, 2 lange tafels, een beddenkoets van 10 vierendelen breed, 1 koets van 2 ellen breed

 

Bronnen/literatuur

P. LINDEMANS, De pachthoven der abdij Vorst, in: Eigen Schoon en de Brabander, 1936, p. 72-73 en 162; 1935, p.341-342.

J. WEYNS, Volkshuisraad in Vlaanderen, 4 dln., 1974.

A. MEULEMANS, Kommentaar op twee boedelbeschrijvingen van 1504-1505, in: ESB, 1967, p. 34-46.

16:16 Gepost door Hagelandia | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |

01-04-14

Narratieven over aardappelen rond 1750

Boerenverzet tegen de patattentienden

Dilbeek

De kanunniken van Anderlecht wilden de patattentienden te Dilbeek opeisen, en, nadat ze van de Raad van Brabant een voorlopig vonnis in hun voordeel hadden bekomen (1754), waren de inwoners van Dilbeek daar zo woedend over, dat ze de tiendepachter mishandelden. Andere tiendenstekers die daardoor bang geworden waren, gaven er de brui aan, en er was een nieuw vonnis van de Raad van Brabant nodig, dat deze onregelmatigheden veroordeelde en bescherming beloofde aan het kapittel en haar ondergeschikten (21 oktober 1756) (uit: Wauters, Environs de Bruxelles).

Hoogstraten

In september 1760 schrijft de koordeken van Hoogstraten aan het O.-L.-V.-kapittel van Antwerpen, de tiendheffer dat de aardappelcollecteur onder Hoogstraten geslagen werd. Enige weken later voegt hij daaraan toe dat hij voor zijn deur "eenighe schelle van aardappelen" vond. Een andere keer vond hij zoveel aardappelen voor zijn deur als men in "eenen hoed soude conne laden". De man die de aardappelen zou ophalen, zegt dat hij het niet meer wil doen, omdat hij te zeer bedreigd werd. (uit: Lauwerys, in HOK)

Merksem

In Merksem, zo beweert het O.-L.-Vrouwkapittel van Antwerpen in 1765, zijn er verschillende eigenaars die kleine stukken grond (tussen 5 en 30 roeden) verhuren aan het 'grauw gepeupel" en arme mensen uit Antwerpen. Als, nog steeds volgens de domheren, dit 'arm gepuffel' hun aardappelen komen rooien, zijn zij gewapend met vorken, rieken en schoppen en intimideren ze de tiendheffers, ook al is het kapittel door de Raad van Brabant in haar recht op de aardappeltiende bevestigd geweest (uit: Stockmans, Deurne en Borgerhout)

Berg (bij Kampenhout)

In 1764 ging een vertegenwoordiger van de abdij van Geraardsbergen de situatie van de aardappelen te Berg onderzoeken. Hij schrijft dat de patatten goed voedsel voor de beesten zijn, vooral in de winter. Sinds enige tijd worden de aardappelen in het volle veld geplant, soms in halve dagwanden, halve bunders of nog meer. Eveneens, zo schrijft hij, verhuren sommige inwoners van Berg land aan particulieren om voor een seizoen patatten te planten. De aardappelen worden door de boeren van Berg op de markt van Mechelen gebracht en verkocht.

De uitspraak van de Raad van Brabant, geveld op 2 maart 1765, viel dan ook in het nadeel van de Bergenaars uit: de eigenaars die patatten op het veld staan hebben, moeten die behoorlijk uitdoen en ze op hoopjes leggen, zonder ze te verplaatsen. Op de tiendehoop moeten ze bovendien een behoorlijk teken plaatsen, teneinde het de tiendheffer mogelijk te maken hen te lichten (uit: Geschiedenis van Berg).

Hemiksem

Pastoor Mortelmans van Hemiksem schrijft in 1770 dat de aardappeltienden hier niet opgeëist worden omdat de Sint-Bernaardsabdij daarover een zwaar proces in de Raad van Brabant gevoerd heeft tegen de gemeente Puurs, hetgeen de abdij verloren heeft. Ook omdat hij voor een pastoor niet raadzaam vindt om zich in zo 'n delicate zaak de woede van de inwoners op de hals te halen. Het gevolg daarvan, zo zegt Mortelmans, heeft men gezien in Hoboken, waar de pastoor voordien zeer geliefd was en nu talloze injurien heeft geleden. De lichting van de aardappeltienden gaat met zoveel moeilijkheden gepaard, dat de pastoor van Hoboken eraan denkt die niet meer te eisen. Gelijkaardige moeilijkheden heeft het kapittel van Antwerpen in Merksem en het kapittel van Sint-Baafs van Gent in Wilrijk, zo besluit de pastoor van Hemiksem (uit: Stockmans, Deurne en Borgerhout)

Wezemaal

De abdij van Averbode liet op 2 oktober 1763 's morgens voor de vroegmis een advertentie op de kerkdeur van Wezemaal plakken waarin stond dat zij die binnen de parochie van Wezemaal aardappelen te velde gewonnen hadden, deze na het rooien in elf hoopjes dienden te plaatsen. Eén ervan werd opgehaald door een gezworene tiendesteker van de abdij. Dit was volgens Averbode conform met het decreet van de Soevereine Raad van Brabant op 2 november 1763.

Een paar jaar voordien waren er in Wezemaal al moeilijkheden gerezen tussen de mannen die in opdracht van de provisor van de abdij van Averbode de tienden kwamen innen, en de drossaard van Wezemaal. Toen op 7 oktober 1761 de afgevaardigde van de abdij samen met twee werklieden in Wezemaal aankwam, werden zij opgewacht door de dienaar van het dorp, samen met vijf anderen, gewapend met fusieken en één met een riek. Toen de mannen van de abdij geen identificatiebewijs konden voorleggen, werden ze als vagebonden opgepakt en naar de drossaard geleid. Na gevraagd te hebben of zij zakpistolen of messen bijhadden, zei hij tegen de mannen van de abdij dat zij een bewijs nodig hadden om de patattentienden te komen lichten, want ook vreemden zouden op die manier op de tienden kunnen afkomen. (A. WILLEMS, Ruzie over de patattentienden in Wezemaal rond 1760, in: Oost-Brabant, 1978, p. 93-95)

Meerle

Toen men in 1750 aardappelen begon te planten, voelden de tiendheffers zich in hun belangen bedreigd. Door de aardappel zou er minder graan verbouwd worden. Bijgevolg eisten ze dat er tienden op de aardappelen zouden geheven worden, maar de boeren weigerden dit. Een patattenoorlog brak los, zodanig zelfs dat het tot handgemeen kwam. De zaak werd voor de Soevereine Raad van Brabant gebracht. De tiendheffers kregen gelijk, en zoals het meestal gebeurde, waren het de boeren en de werkmensen die het betaalden. (uit: J.E. JANSEN en L. VAN NUETEN, Meerle door de eeuwen heen VI Landbouw, in: Taxandria, 1923/1, p. 7).

Ekeren

De tiendheffers van Ekeren en Hoeven trokken naar de Raad van Brabant, om daar hun recht op het heffen van de aardappeltienden af te dwingen. Het hoogste rechtscollege stelde hen bij vonnis van 7 januari 1762 in het gelijk. De rechters steunden hun oordeel op de overweging dat de boeren in Ekeren en Hoevene sinds enige jaren aardappelen hadden geplant buiten de gewone hoven of moestuinen, en dit in grote hoeveelheden en bundersgewijs. Sedertdien worden aardappelen geconsumeerd in plaats van brood, zowel door buitenlieden als door kleine ingezetenen van de stad Antwerpen. Bovendien, zo stellen de rechters, hadden ze hun beesten met patatten gevoederd in plaats van met graan. Om die redenen zou het onbillijk zijn om op de aardappelen geen tienden te heffen zonder groote en swaere injurie ende ondanckbaerheyt vanwege de twee gemeenten, aldus het vonnis. (Goetschalckx, Ekeren)

11:15 Gepost door Hagelandia | Permalink | Commentaren (0) |  Facebook |