28-11-09

Veetelling Roosbeek in 1795

Tabelle van t' getal der peerden, veulens, koeijen, runderen, ossen, kalveren, vaeren (sic), verkens, boven de 6 maanden en onder, schaepen, oeijen, lammeren, sich bevindende in de gemeijnte van Roosbeek 

Henr. Monnoij, 3 paarden, 1 veulen, 9 koeien, 4 runderen, 3 kalveren, 1 vaars, 4 varkens > 6 maand, 6 varkens < 6 maand

Joannes Vranckx, 4 paarden, 1 veulen, 4 koeien, 4 runderen, 1 kalf, 5 varkens > 6 maand

Jacobus Vranckx, 3 paarden, 6 koeien, 2 ossen, 2 varkens > 6 maand, 5 varkens < 6 maand

Jacobus Dewael, 3 paarden, 1 veulen, 5 koeien, 3 runderen, 1 varken > 6 maand, 5 varkens < 6 maand

Henr. Huts sone arnoldi, 2 paarden, 1 veulen, 3 koeien, 1 rund, 1 kalf, 2 varkens > 6 maand, 4 varkens < 6 maand

Francis Geens, 2 paarden, 1 veulen, 4 koeien, 3 runderen, 3 varkens < 6 maand

Hieronimus Geens 4 koeien, 1 rund, 1 varken > 6 maand, 2 varkens < 6 maand

Guilliam vanweddingen, 1 paard, 1 veulen, 3 koeien, 2 runderen

Franc. Vanweddingen, 1 paard, 1 veulen, 3 koeien, 1 os, 1 kalf

Petrus Wera, 1 paard, 1 veul, 3 koeien, 1 rund, 1 kalf

Jan Dons, 1 paard, 1 veulen, 2 koeien, 1 rund, 1 kalf

Francis vanweddingen, 2 koeien, 2 runderen, 2 kalveren

Lamb. Festraets, 2 paarden, 3 koeien, 1 rund

Louis Lambrechts 3 koeien, 1 rund, 2 kalveren

Petrus Geens, 1 paard, 3 koeien, 1 rund, 1 kalf

Theodor Dewit, 2 koeien, 2 runderen, 1 varken < 6 maand

Henr. Vanweddingen, 1 veulen, 3 koeien, 1 kalf

Joannes Pans, 2 koeien, 1 kalf, 2 varkens < 6 maand

Adr. Serv. Desi?, 2 koeien, 1 rund, 1 varken < 6 maand

Petrus Janssens, 1 koe, 1 rund, 1 kalf, 1 varken < 6 maand

Petrus Vandecauter, 2 koeien, 1 kalf, 1 varken < 6 maand

Jac:Vrancx Sen.(ior), 2 koeien, 1 rund, 1 varken < 6 maand

Henr. Vanhaegendoren, 2 koeien, 1 rund, 1 kalf

Petrus de Coster, 2 koeien, 1 kalf

Franc Festraets, 1 koe, 1 rund, 1 varken < 6 maand

Wed. Guill. Lauers, 2 koeien, 1 rund

Arn. Geusens, 2 koeien, 1 rund

 Guill. Cauwenberghs, 2 koeien, 1 rund

Albert vandecauter, 2 koeien, 1 kalf

Petrus Huts,  2 koeien, 1 rund

Joannes Boon,  1 koe, 1 kalf, 1 varken < 6 maand

Henr. Huts, 1 koe, 1 rund, 1 varken < 6 maand

Gilis Laermans, 1 paard, 1 koe

Petrus Michiels, 1 koe, 1 rund

Jan van Sevenbergen, 2 koeien

Wed. Jacob Vanderstucken, 1 koe, 1 rund

Theodor Laermans, 2 koeien

Joannes den Abt, 1 koe, 1 kalf

Hier. Noë, 2 varkens < 6 maand

Daniel Duwaerts, 1 koe, 1 kalf

Henr. Wartel, 1 koe

Wed. Joannes Vandeput, 1 koe

Joannes Laermans, 1 koe

Wed. Lambert Coenen, 1 koe

Arn. Olivier, 1 koe

Franc. vandebossche, 1 koe

Guill. Hauteques, 1 varken < 6 maand

Nicolaus Dewit, 1 koe

Hier. Geusens, 1 koe

Judocus Swinnen, 1 koe

Maria Theresia Laurens

Peeter Peeters

Urbanus Ruisson(Buisson, Huisson?)

Aldus gedaen opgenomen ende verclaert voor die bovengenoemde persoonen coram die wethouderen van roosbeeck hac 10 januari voors. 1795, onderteekent L.D. Laurens dross(aert), Hendrick Monnoije, Lambertus Festraets, Peeter Wera en Francis Huts

Bronnen

Algemeen Rijksarchief, Administration Centrale et Supérieure de la Belgique, nr. 712, Graan- en veetelling Roosbeek, jaar III (op microfilm)

25-09-09

De brouwers van Neerlinter rond 1795

De telling van het jaar IV (1796) is een heel belangrijke bron voor de beroepsstructuur van onze dorpen op het eind van de 18de eeuw. Maar als men deze telling vergelijkt met andere tellingen uit dezelfde periode, dan ontdekt men soms anomalieën, die ons ervoor moeten hoeden om niet onkritisch van deze telling gebruik te maken.

Zo bv. zijn in de telling van het jaar IV voor Neerlinter geen brouwers te vinden. Men zou daaruit de verkeerde conclusie kunnen trekken dat deze belangrijke agrarische nijverheid in dit dorp niet aanwezig was. Dat er wel degelijk brouwers in Neerlinter waren, blijkt uit de kohieren van de patentbelasting van het jaar V (1796/97). De patentbelasting was een belasting op ambachtelijke en commerciële activiteiten, door de Fransen ingevoerd. In het kohier van Neerlinter zijn maar liefst 12 brouwers en 10 herbergiers terug te vinden. Er zijn ook cohieren uit het jaar VI en VII.

12 brasseurs: L. Pulinckx, J.A. Arnauts, Pierre Michiels, G. Kemerlinkckx, L. Kemerlinckx, la veuve Claes, Ch. Struijs, Henri Moens, Michiels, Lambert Pulinckx, L. Leenaers, M. Vugghelen

10 cabaretiers: Jean Moens, Jean Govens, Jean François, Jean Delvaux, Guillaume Aelen, George Reniers, Mahaut, Guillaume Coninckx, Jean Vaes, Pierre François

We kunnen daaruit leren dat grote boeren naast hun landbouwbedrijf ook dikwijls als nevenberoep een brouwerij uitbaatten. Het brouwbedrijf is sterk verweven met de landbouw, en alleen kapitaalkrachtigen zoals grote boeren konden een brouwerij uitbaten. We kunnen er ook uit leren dat men in de mate van het mogelijke niet op één bron mag steunen, maar zoveel mogelijk andere bronnen moet raadplegen, om de informatie samen te leggen en te synthetiseren.

Ook in de laatste 20ste penning-belasting van het Ancien Régime in Neerlinter, uit 1793, vinden we veel brouwers, stokers en tappers terug:

11 brouwers: Adriaen Michiels, Christiaen Struijs, Weduwe Anthoen Vandevin, Weduwe Guiliam Claes, Geeraert Kemerlinckx, Germanus Van Vuchelen, Jan Matthijs Pulinckx, Joannes Antoinius Arnauts, Joannes Robertus Arnauts, Lambert Pulinckx, Sr. M. Van Vuchelen.

3 stokers: Guilliam Van Bael, Joannes Antonius Arnauts, Libertus Kemerlinckx sone L.

14 tappers: Caspar Van Roelen, Weduwe Pierre Matthues, Foliaen Lamberts, Gillis Tossaint, Guilliam Viegen, Hendrik Jordens, Hendrik Moens, Jan François, Jan Pulinckx, Joris Mertens, Joris Reniers, Librecht Lenaerts, Peter Joannes Govaerts, Wouter Draelants

Men herkent veel dezelfde families van boeren-brouwers in het 20ste penningkohier uit 1793 en het kohier van de patentbelasting uit het jaar V, o.a. de Arnauts'en, de Kemerlinckx'en en de Pulinckx'en, die tot de grootste boerenfamilies van Neerlinter behoorden. Joannes Antonius Arnauts is één van de hoogst aangeslagenen in de gedwongen lening van het jaar IV, met een fortune apparente van 30.000 gulden en een produit annuel en apparence de leur industrie van 1.000 gulden. Ook weduwe Anthoen Vandevin, cultivatrice et brasseuse , met een vermoedelijk fortuin van 40.000 gulden en een geschat jaarlijks inkomen van 1.500 gulden, behoort tot de rijkste inwoners van Neerlinter.

In het algemeen is het vergelijken van persoonsgegevens uit verschillende bronnen een redelijk zenuwslopende bezigheid. Het is heel moeilijk om een individu uniek te identificeren in verschillende bronnen. Soms is iemand enkel met initialen weergegeven, soms met een dubbele voornaam en dan weer met één voornaam. Voeg daaraan toe dat de Franse ambtenaren Vlaamse namen dikwijls verbasterden en akoestisch neerschreven. Zulke vergelijking van personen uit verschillende bronnen is een zeer taaie, analytische bezigheid, waarbij men dikwijls uit frustratie zijn kap over de haag gooit. Soms vindt men bv. een 'Jan Hendrickx' in de ene bron en ook in een andere bron, men denkt dat het om dezelfde persoon gaat, maar dan ontdekt men dat er nog twee andere Jan Hendrickx' en zijn, en men kan opnieuw beginnen.

Bronnen

Telling van het jaar IV van Neerlinter, in fotocopie uitgegeven door het Algemeen Rijksarchief

Rijksarchief Anderlecht, Dijledepartement, kohieren van de patentbelasting, jaar V, Municipaal kanton Zoutleeuw, nr. 1012

Rijksarchief Leuven, Schepengriffies Vlaams-Brabant (Neerlinter), 20ste penning Neerlinter, 1793, nr. ?

Rijksarchief Anderlecht, Dijledepartement, Gedwongen lening jaar IV, kanton Zoutleeuw, nr. 1374

24-09-09

De boeren van Roosbeek in 1790-1792

Het opstellen van een sociale stratificatie van een dorp in de 18de eeuw is geen gemakkelijke opgave. Met sociale stratificatie bedoelt men het rangschikken van de dorpsbewoners volgens inkomen, rijkdom, welvaart. De onderzoeker kan wel aan de hand van bv. de volkstellingen van 1755 en het jaar IV (1796) een beroepsstructuur opstellen, zodat men weet hoeveel boeren, landarbeiders, ambachtslieden er zijn, en die in percentages uitdrukken. Maar dan nog weet men weinig over inkomen en rijkdom. Er waren immers rijke pachtboeren, naast kleine keuterboeren, en ook landarbeiders, herbergiers en ambachtslieden konden part-time een eigen landbouwbedrijfje hebben.

Daarom is het beter een beroep te doen op gegevens die de bevolking indelen naargelang het relatieve bezit van agrarische produktiemiddelen, vooral grond en vee. De fiscale tellingen van 1702 en 1747 geven belangrijke informatie over grondbezit en vee. Ook belastinglijsten, vooral de twintigste penning en dorpsbelastingen op het vee, de opeisingslijsten uit het jaar III (1794) van graan en vee zijn belangrijke bronnen. Maar omdat dit fiscale bronnen zijn is er altijd het gevaar van ontduiking en onderschatting. Dit is echter eigen aan fiscale bronnen, wij mogen niet hyperkritisch zijn, anders wordt elke poging tot het opstellen van een sociale stratificatie in onze dorpen in de kiem gesmoord.

Ook leveringen aan het leger kunnen gebruikt worden om de sociale hiërachie binnen een dorp vast te stellen. Hier bespreek ik zo 'n bron: de strotelling van maart 1792. De Staten van Brabant hielden toen een telling van het stro in de Brabantse dorpen, met het oog op levering daarvan aan het leger. Binnen de dorpen werden lijsten opgesteld met de hoeveelheden tarwe-, haver- en gerststro per inwoner. Deze telling kadert binnen de gespannen relatie tussen het revolutionaire Frankrijk en Oostenrijk. In april 1792 verklaarde Frankrijk de oorlog aan Oostenrijk. Deze strotelling is bewaard gebleven voor de meierijen Kumtich, Halen en Geten.

Hier geef ik de gegevens van deze strotelling voor Roosbeek (deelgemeente van Boutersem). Enkel de totalen worden weergegeven. De groepering in categproieën is ook van mijn hand.

Liste begrypende de opregte quantiteyt van Terwe, Coren, Haver en Gerste Stroey door ons Wethouderen van Roosbeek bevonden onder onse Jurisdictie, volgens Acte van locaele Visitatie door ons genomen den 10den meert 1792

boeren met meer dan 20.000 pond stro
Hendrick Monnoije (29.000), Franciscus Vranckx (20.000), Joannes Vranckx (20.000), Jacobus Dewael (20.000)

boeren met 10.000 - 20.000 pond stro
Weduwe Jan Van Haegendoren (11.700), Francis Van Weddingen, sone Jan (11.000), Francis Geens, molder (11.000), Hendrik Huts (10.500)

boeren met minder dan 10.000 pond stro
Lambertus Festraets (8.000), Hendrik Van Haegendoren (5.500), Francis Festraets (5.000), Lowies Lambrechts (3.600), Guilliam Van Weddingen (2.500), Hendrik Van Weddingen Linde (1.200)

Strobezit is een goede indicator voor veebezit. Er zijn in Roosbeek 14 dorpelingen met in totaal 159.000 pond stro. De strobezitters maken 20% uit van de mannelijke bevolking boven 12 jaar in 1784.

De vier grootste boeren van het dorp zijn Hendrik Monnoije, Franciscus Vranckx, Joannes Vranck en Jacobus Dewael, die in totaal 89.000 pond stro bezitten, d.i. 56% van de totale voorraad. Zijn al deze mensen 'boeren'? Men ziet bv. dat Francis Geens, met 11.000 pond stro, molenaar is. Er is ook een grote afstand tussen de grootste strobezitter Hendrick Monnoije (29.000 pond) en de kleinste strobezitter Hendrik van Weddingen (1.200 pond).  Zijn de kleinere strobezitters niet veeleer landarbeiders of ambachtslieden?

We kunnen deze mensen linken aan de ondertekenaars van de petitie 'Declaratie van de Belgique volkeren' uit 1790. We hebben ze allemaal kunnen terugvinden, op uitzondering van Jan Van Haegendoren die in 1790 nog leefde en in 1792 door zijn  zijn weduwe vertegenwoordigd wordt in de strotelling. Twee stroboeren (Hendrick Monnoije en Joannes Vranckx) zijn schepen in 1790. Van de veertien stroboeren kunnen er twee niet schrijven (Guilliam Van Weddingen en Hendrik Van Weddingen Linde). Dit betekent dat 86% van de stroboeren geletterd zijn. Dit is meer dan 64%, het globale alfabetisatieniveau van de ondertekenaars van de petitie.

Tenslotte, het feit dat al deze stroboeren de petitie van 1790 ondertekenen, betekent dat ze het conservatieve wereldbeeld van de Statisten delen, dat ze niet opgezet zijn met de nieuwlichterijen vand de democraten of de Vonckisten, die geassocieerd werden met de Franse Revolutie. Craeybeckx heeft wellicht gelijk als hij de Brabantse Revolutie als een conservatieve revolutie in een welvarend land bestempelde.

Bronnen

De srotelling uit 1792 voor Roosbeek vindt men in Rijksarchief Anderlecht, Staten van Brabant, Cartons, nr. 283/5 (meierij Kumtich). De petitie uit 1790 voor dezelfde gemeente is te vinden in hetzelfde fonds, nr. 147/19 (in de inventaris van B. Augustyn over de Staten van Brabant ten onrechte als Gaasbeek geïnventariseerd).

F. VANHEMELRYCK (ed.), Revolutie in Brabant 1787-1793, Brussel, 1990.

J. CRAEYBECKX, De Brabantse Omwenteling: een conservatieve opstand in een achterlijk land?, in: Tijdschrift voor Geschiedenis, t. 80; 1967, pp. 303-330.

 

 

17-08-09

Enkele uitgegeven cijnsboeken uit het Hageland

KEMPENEERS, P., Cijnsboek van het Sint-Germeinskapittel (Tienen), ca. 1698, Tienen, 2008. Zie Website Paul Kempeneers

KEMPENEERS, P., Cijnsboek van de hertog van Brabant in Tienen vernieuwd 1699, Bijdragen van het Hagelands Historisch Documentatiecentrum. Nummer 2, 1995.

KEMPENEERS, P., cijnsboek van de Eerw. Vrouwe Abdis van Vrouwenpark gelegen onder Kumtich, Breisem, Kerkom, Willebringen, Honsem, etc., vernieuwd 1680.

EVERAERTS, W., Het cijnsboek van "Het Hof van Schoenenberghe", gelegen te Lubbeek (1573) (vervolg), in: Oost-Brabant, 1996-1997.

HENDRICKX, J, Cijnsboek en leenboek Hof van Calsteren Neerlinter van 1542, uitgave VVF Tienen.

EVERAERTS, W. "Cijnsboek van Binkom, Kiezegem, Kerkom en omgeving", in: Oost-Brabant, XVI, 1979, p. 101-122 en 177-178.

VRANKEN, P., Rillaar in cijnsboeken, in: Oude Land van Aarschot, 1993.

CAMERLINCKX, F. en HOLEMANS, P., Het cijnsboek van de heren van Aarschot van 1368-1375, Bijdragen tot de geschiedenis van het Land van Aarschot, 9, 1993.

CLAES, F.M., Cijnsboek van de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Diest (14de eeuw), 1986.

Het cijnsboek van Jacob de Witte met betrekking tot het Hof van Boerzevael te Lubbeek, in: Oost-Brabant, 1990-1994.

Cijnsboek van Anthoenis de hertoghe 1533. Zie Website Paul Kempeneers

23:31 Gepost door Hagelandia in Algemeen | Permalink | Commentaren (0) | Tags: landbouw, hageland, cijnsboeken |  Facebook |