20-09-09

Declaratie van de Belgike volkeren (1790)

De Brabantse Revolutie van 1789 had het Oostenrijkse regime ten val gebracht. Maar nu ontstond er een tegensteling tussen de progressieve en conservatieve krachten binnen de Belgische 'patriotten'. De zgn. Vonckisten of democraten wilden een volksvertegenwoordiging kiezen die heel wat democratischer zou zijn dan de oude gesceleroseerde Staten. De zgn. Statisten waren de partij van de gepriviligieerden, die een aantasting van hun prerogatieven vreesden.

De kerk speelde in deze conservatieve stroming een belangrijke rol. Nu vreesde ze de vermeende anti-religieuze intenties van de Vonckisten, die onder invloed stonden van de Franse Revolutie, waar de Nationale Vergadering de bezittingen en privilegies van de Kerk wilde aanpakken. De clerus allieerde zich met de gepriviligieerden en stelde haar enorme morele gezag over de bevolking ten dienste van de conservatieve stroming.

In januari en februari 1790 circuleerde in heel Brabant een petitie met de titel "Déclaration du peuple belgique". De tekst was heel reactionair en duidelijk gericht tegen de Vonckisten, die als verraders van het Vaderland werden bestempeld:

DECLARATIE VAN DE BELGIKE VOLKEREN

Wy ondergeschrevenen inwoonders van       in Brabant, verclaeren by dese dat onse intentie is ende altyt syn sal dat onse Heylige Religie ende Constitutie blyve in hun geheel soo als die van te voren geweest syn ende voor de welke wy ons bloet gestort hebben ende dat onse Heeren die dry Staeten onlangs geswooren hebben te onderhouden, verclaeren verders dat wy geene andere Representanten van de Volkeren en kennen ofte geene andere en begeiren als de dry leden der Staeten volgens onse Constitutie, dat sy voor ende in den naem van de Volkeren moeten bedryven de Souvereyne autorityt die ande Volkeren toe behoort ende dat de Volkeren hun toevetrouwt hebben dat wy diens volgens wel expresselyck protesteren tegens alle het gene men soude bedryven ofte willen bedryven aen onse Religie ende aen onse Constitutie contrarie, verclaeren veraders van het Land ende stoorters der gemeyne ruste alle ende igelyk die soude willen eenige veranderinge ofte nieuwigheden indringen t' sy in de Religie, t' sy in de Constitutie: versoeken de Heeren Staeten te willen vervolgen ofte doen vervolgen deze stoorters de gemeyne ruste.

Gedaen tot        den          1790

De Vonkisten klaagden aan dat de clerus achter dit maneuver zat. Inderdaad, uit sommige formulieren kan men afleiden dat het aartsbisdom achter deze petitie zat. Zo bv. voor Kumtich: "te bestellen in het aertsbisdom tot Malines", de petitie van Sint-Margriet-Houtem vermeldt: "te bestellen in het paleijs van den aertsbisschop tot Brussel".

De handtekeningen werden heel vlug verzameld en de petitie werd overgedragen aan de Staten van Brabant op 17 februari 1790. Volgens de conservatieve Statisten zouden er maar liefst 400.000 handtekeningen verzameld zijn. Andere bronnen spreken van 200.000 handtekeningen.

In het archief van de Staten van Brabant zijn de originele exemplaren van deze petitie voor sommige Brabantse dorpen bewaard gebleven, met handtekeningen. Spijtig genoeg zijn het er zo weinig. Volgens een raming zouden de exemplaren van slechts 17% van de dorpen bewaard zijn gebleven. Het kwartier Antwerpen is heel goed vertegenwoordigd. Er zijn er 15 voor het kwartier Tienen, waarvan 11 voor de meierij Kumtich: Attenrode, Bautersem, Bunsbeek, Butsel, Kumtich, Goetsenhoven, Sint-Margriete-Houtem, Kerkom, Neerheylissem, Neervelp, Opheylissem, Opvelp, Roosbeek, Tielt, Sint-Martens-Vissenaken, Sint-Pieters-Vissenaken. Er zijn weinig formulieren van belangrijke steden. De petitie had blijkbaar het meest succes in rurale regio 's, waar de clerurs nog een sterke greep had op haar onderhorigen.

Het aantal handtekeningen verschilt sterk van plaats tot plaats. In enkele parochies zijn het vooral de notabelen die tekenen: burgemeester, schepenen, pachters, molenaars, herbergiers, etc. Dit is het geval voor Attenrode, Goetsenhoven, Sint-Margriete-Houtem, Neervelp en Sint-Pieters-Vissenaken. 

Welk was de 'penetratiegraad' van deze enquête in de Tiense dorpen? Laten we ons beperken tot de mannelijke ondertekenaars. Als men het aantal mannelijke ondertekenaars in verhouding tot de mannelijke bevolking ouder dan 12 jaar uitzet, dan bekomen wij hetvolgende beeld:

Aantal ondertekenaars <25 %: Goedsenhoven (8%), Sint-Margriete-Houtem (10%), Kumtich (11 %); Kerkom (16%), Sint-Pieters-Vissenaken (20%) Attenrode (23%)

Aantal ondertekenaars tussen 25-50%: Bunsbeek (26%), Neervelp (26%), Sint-Martens-Vissenaken (26%), Bautersem (42%), Butsel (50%)

Aantal ondertekenaars > 50 %: Opheylissem (62%), Tielt (66%), Opvelp (68%), Neerheylissem (73%), Roosbeek (107%)

De dorpen zijn te klein om ons af te vragen of deze verschillen betekenisvol zijn. Ze tonen wel aan dat de lokale geestelijkheid erg succesvol was om hun parochianen deze petitie te laten ondertekenen, gemiddeld 40 % van de mannelijke bevolking ouder dan 12 jaar. Als men de dorpen waar enkel de notabelen ondertekenden (zie hoger) buiten beschouwing laten, dan stijgt dit tot bijna de helft (49%).

Het zou naief zijn om aan de ondertekenaars van deze petitie een al te groot politiek bewustzijn toe te schrijven. De Kerk had op het platteland nog een zeer grote macht over de mensen. Het is niet onwaarschijnlijk dat ongeletterde boeren en landarbeiders onder druk werden gezet om te tekenen.

De petitie laat ook toe de alfabetisatiegraad te onderzoeken, zij die konden schrijven tekenden met hun handtekening.  Zij die dit niet konden, tekenden met een kruisje. Als we de dorpen waar enkel de notabelen obdertekenden buiten beschouwng laten, alsook die dorpen waar er weinig mensen ondertekenden, dan is het percentage geletterden: Bautersem (73%), Roosbeek (63%), Bunsbeek (58%), Butsel (57%), Tielt (54%), Opvelp (47%), Opheylissem (36%), Neerheylissem (35%). Men ziet dat er in dorpen waar meer dan de helft van de mannelijke bevolking de petitie ondertekenden, er een lage geletterdheid is: Opvelp (68% ondertekenaars en 47% alfabetisme), Opheylissem (62% ondertekenaars en 36% alfabetisme) en Neerheylissem (73% ondertekenaars en 35% alfabetisme). Voor Neerheylissem en wellicht ook voor Opheylissem herkent men de zeer sterke invloed van de abdij van Heilissem.

Tot slot, als het u interesseert: als u voorouders in de besproken dorpen hebt, dan is de kans groot dat u uw voorouders tussen deze ondertekenaars van de petitie kunt terugvinden. Alvast een verhaal waarmee u uw familiegeschiedenis kunt verrijken.

Bronnen

De formulieren van deze petitie is terug te vinden in Rijksarchief Anderlecht, Staten van Brabant. Cartons, nr. 149.

SOENEN, M., Un élément d' information sur le taux d' alphabétisation en Brabant à la fin du XVIIIe s.: La Déclaration du Pëuple Belgique de janvier-février 1790, in: Miscellania Lucienne van Meerbeeck, 1991.

TASSIER, S., Les démocrates belges de 1789. Etude sur le Vonckisme et la révolution brabançonne, Brussel, 1931.