25-09-09

De boeren van Kerkom in 1790-1792

Zie mijn vorige bijdrage over de strotelling van 1792. Hier geef ik de inwoners van Kerkom (Boutersem) die stro bezitten, volgens de telling in opdracht van de Staten van Brabant, om te onderzoeken welke dorpelingen stro aan het leger kunnen leveren. Er zijn 22 inwoners die stro bezitten, met een totale hoeveelheid van 191.000 pond. Hun aandeel in de totale bevolking berekenen we aan de hand van de volwassen mannelijke bevolking volgens de volkstelling van 1784: 22 op 137 is 16 %.

Liste begrypende de opregte quantiteyt van Terwe, Coren, Haver en Gerste Stroey door ons Wethouderen van Kerkom bevonden onder onse Jurisdictie, volgens Acte van locaele Visitatie door ons genomen den 17den meert 1792

Boeren met > 20.000 pond stro
Jacobus Wera: 25.500

Boeren met 15.000-20.000 pond stro
Jacobus Van Welde, sone Arnoldi: 19.000
Joannes Tillens: 18.500
Petrus Van Parijs: 17.000
 
Boeren met 10.000-15.000 pond stro
Joannes Villers: 14.000
Weduwe Jan Swinnen: 13.500 
Andreas Van Gramberen: 13.000
Geraard Pardon: 13.000

Boeren met 5.000-10.000  pond stro
Jacobus Van Welde, sone Jacobi: 8.500 
Cornelius Vander Waeren: 8.500
Weduwe Andries Kelcom: 8.050
Joannes Roelants, senior: 6.600
Lucas Geens: 6.050
Joannes Ons: 6.000
Jan Baptist Van Welde: 5.500 

Boeren < 5.000 pond stro
Jacobus Ons: 4.750
Jacobus Roelants, sone Henrici: 2.300
Jan Baptist Van Esch: 1.800 
Joannes Brige (?): 1.500
Anthoen Plis (?): 800
Mathias Coenen: 200

Van deze 22 personen uit de strotelling van maart 1792 kunnen er 7l geïdentificeerd worden in de petitie Declaratie van de Belgike Volkeren uit januari 1790. Er liggen twee jaren tussen deze tellingen, zodat personen overleden of verhuisd kunnen zijn. Andries Kelcom leeft nog in 1790, en wordt in de strotelling van 1792 door zijn weduwe vertegenwoordigd. Jacobus Wera, Jacobus Van Welde en Joannes Ons zijn schepenen van Kerkom volgens de telling uit 1790. Lucas Geens wordt in de petitie vermeld als molder. In de strotelling van 1792 zijn er twee Roelants'en, Jacobus Roelants senior, en Jacobus Roelants, sone Hendrick. Wie daarvan moeten we toewijzen aan de Jacobus Roelants in de petitie? Hier doet zich het belangrijkste probleem voor in de vergelijking van tellingen: het identificeren van individuen met dezelfde voornaam en familienaam. Soms moet je toegeven dat je het niet kan weten. Dit is intellectueel eerlijker dan arbitrair te beslissen voor hetgeen je het best uitkomt.

Qua alfabetisatieniveau is de genoemde Jacobus Roelants in de petitie uit 1790 een randgeval: hij plaatst wel een handtekening, maar met de nodige bibber. Wellicht kon hij niet schrijven en had hij het kunstje geleerd om zijn handtekening onder officiële documenten te plaatsen, omdat kunnen schrijven een groot sociaal prestige had. Petrus Van Parijs is de enige stroboer die in de petitie zijn handtekening niet kon plaatsen.

Bronnen

De strotelling voor Kerkom is terug te vinden in Rijksarchief Anderlecht, Staten van Brabant, Cartons, nr. 283/5. De petitie Declaratie van de Belgike volkeren in hetzelfde fonds, nr. 147.

 

24-09-09

De boeren van Roosbeek in 1790-1792

Het opstellen van een sociale stratificatie van een dorp in de 18de eeuw is geen gemakkelijke opgave. Met sociale stratificatie bedoelt men het rangschikken van de dorpsbewoners volgens inkomen, rijkdom, welvaart. De onderzoeker kan wel aan de hand van bv. de volkstellingen van 1755 en het jaar IV (1796) een beroepsstructuur opstellen, zodat men weet hoeveel boeren, landarbeiders, ambachtslieden er zijn, en die in percentages uitdrukken. Maar dan nog weet men weinig over inkomen en rijkdom. Er waren immers rijke pachtboeren, naast kleine keuterboeren, en ook landarbeiders, herbergiers en ambachtslieden konden part-time een eigen landbouwbedrijfje hebben.

Daarom is het beter een beroep te doen op gegevens die de bevolking indelen naargelang het relatieve bezit van agrarische produktiemiddelen, vooral grond en vee. De fiscale tellingen van 1702 en 1747 geven belangrijke informatie over grondbezit en vee. Ook belastinglijsten, vooral de twintigste penning en dorpsbelastingen op het vee, de opeisingslijsten uit het jaar III (1794) van graan en vee zijn belangrijke bronnen. Maar omdat dit fiscale bronnen zijn is er altijd het gevaar van ontduiking en onderschatting. Dit is echter eigen aan fiscale bronnen, wij mogen niet hyperkritisch zijn, anders wordt elke poging tot het opstellen van een sociale stratificatie in onze dorpen in de kiem gesmoord.

Ook leveringen aan het leger kunnen gebruikt worden om de sociale hiërachie binnen een dorp vast te stellen. Hier bespreek ik zo 'n bron: de strotelling van maart 1792. De Staten van Brabant hielden toen een telling van het stro in de Brabantse dorpen, met het oog op levering daarvan aan het leger. Binnen de dorpen werden lijsten opgesteld met de hoeveelheden tarwe-, haver- en gerststro per inwoner. Deze telling kadert binnen de gespannen relatie tussen het revolutionaire Frankrijk en Oostenrijk. In april 1792 verklaarde Frankrijk de oorlog aan Oostenrijk. Deze strotelling is bewaard gebleven voor de meierijen Kumtich, Halen en Geten.

Hier geef ik de gegevens van deze strotelling voor Roosbeek (deelgemeente van Boutersem). Enkel de totalen worden weergegeven. De groepering in categproieën is ook van mijn hand.

Liste begrypende de opregte quantiteyt van Terwe, Coren, Haver en Gerste Stroey door ons Wethouderen van Roosbeek bevonden onder onse Jurisdictie, volgens Acte van locaele Visitatie door ons genomen den 10den meert 1792

boeren met meer dan 20.000 pond stro
Hendrick Monnoije (29.000), Franciscus Vranckx (20.000), Joannes Vranckx (20.000), Jacobus Dewael (20.000)

boeren met 10.000 - 20.000 pond stro
Weduwe Jan Van Haegendoren (11.700), Francis Van Weddingen, sone Jan (11.000), Francis Geens, molder (11.000), Hendrik Huts (10.500)

boeren met minder dan 10.000 pond stro
Lambertus Festraets (8.000), Hendrik Van Haegendoren (5.500), Francis Festraets (5.000), Lowies Lambrechts (3.600), Guilliam Van Weddingen (2.500), Hendrik Van Weddingen Linde (1.200)

Strobezit is een goede indicator voor veebezit. Er zijn in Roosbeek 14 dorpelingen met in totaal 159.000 pond stro. De strobezitters maken 20% uit van de mannelijke bevolking boven 12 jaar in 1784.

De vier grootste boeren van het dorp zijn Hendrik Monnoije, Franciscus Vranckx, Joannes Vranck en Jacobus Dewael, die in totaal 89.000 pond stro bezitten, d.i. 56% van de totale voorraad. Zijn al deze mensen 'boeren'? Men ziet bv. dat Francis Geens, met 11.000 pond stro, molenaar is. Er is ook een grote afstand tussen de grootste strobezitter Hendrick Monnoije (29.000 pond) en de kleinste strobezitter Hendrik van Weddingen (1.200 pond).  Zijn de kleinere strobezitters niet veeleer landarbeiders of ambachtslieden?

We kunnen deze mensen linken aan de ondertekenaars van de petitie 'Declaratie van de Belgique volkeren' uit 1790. We hebben ze allemaal kunnen terugvinden, op uitzondering van Jan Van Haegendoren die in 1790 nog leefde en in 1792 door zijn  zijn weduwe vertegenwoordigd wordt in de strotelling. Twee stroboeren (Hendrick Monnoije en Joannes Vranckx) zijn schepen in 1790. Van de veertien stroboeren kunnen er twee niet schrijven (Guilliam Van Weddingen en Hendrik Van Weddingen Linde). Dit betekent dat 86% van de stroboeren geletterd zijn. Dit is meer dan 64%, het globale alfabetisatieniveau van de ondertekenaars van de petitie.

Tenslotte, het feit dat al deze stroboeren de petitie van 1790 ondertekenen, betekent dat ze het conservatieve wereldbeeld van de Statisten delen, dat ze niet opgezet zijn met de nieuwlichterijen vand de democraten of de Vonckisten, die geassocieerd werden met de Franse Revolutie. Craeybeckx heeft wellicht gelijk als hij de Brabantse Revolutie als een conservatieve revolutie in een welvarend land bestempelde.

Bronnen

De srotelling uit 1792 voor Roosbeek vindt men in Rijksarchief Anderlecht, Staten van Brabant, Cartons, nr. 283/5 (meierij Kumtich). De petitie uit 1790 voor dezelfde gemeente is te vinden in hetzelfde fonds, nr. 147/19 (in de inventaris van B. Augustyn over de Staten van Brabant ten onrechte als Gaasbeek geïnventariseerd).

F. VANHEMELRYCK (ed.), Revolutie in Brabant 1787-1793, Brussel, 1990.

J. CRAEYBECKX, De Brabantse Omwenteling: een conservatieve opstand in een achterlijk land?, in: Tijdschrift voor Geschiedenis, t. 80; 1967, pp. 303-330.